Kosova e Petrit Halilajt bëhet operë përjetësie në Berlin

Prishtinë, 18 shtator

“Një operë në tejkohësi” do të ishte përkthimi i lirë i titullit të ekspozitës së Petrit Halilajt, në të famshmin “Hamburger Bahnhof” në Berlin. Opera e tij “Syrigana”, që theu kohët në Syriganë të Skenderajt, në njërin prej institucioneve më të njohura të artit bashkëkohor, përkthehet si ekspozitë e artit pamor. Aty Halilaj ngrit një Kosovë tok me rrëfimet për luftën, shenjat e saj, mitet, trashëgiminë e çka jo tjetër. Është një thirrje kundër censurës e për lirinë, s’i mbyll sytë përballë luftës në Palestinë

Berlini tash e shumë vjet është shtëpia e tij e dytë. Në kuptimin e kohës që kalon, mund të jetë edhe e para. Por pa e zënë asnjëherë vendin e shtëpisë së rrënjëve, asaj në Runik të Skenderajt. Në rastin e Petrit Halilajt, vendlindja ka shumë porosi për shtëpinë e tij aktuale. Aso porosish që megjithëse në gjuhë poetike, janë të prera: gjithçka fillon me censurimin e kulturës dhe lirisë së shprehjes.

Halilaj – tashmë krijuesi shqiptar më me nam në botë sa i përket artit bashkëkohor –  rrëfimet i ka shumështresore.  E tillë vjen edhe e ekspozita e tij, “Një operë në tejkohësi” në galerinë kombëtare të artit bashkëkohor, “Hamburger Bahnhof”. Me titullin në anglisht “An Opera Out of Time”, ekspozita është versioni muzeal i operës “Syrigana”, që kishte premierën në fund të qershorit të sivjetmë, në Syriganë të Skenderajt.

Kontrapunkt mohimit të lirisë së shprehjes

Institucioni i rëndësishëm i artit bashkëkohor në Berlin njeh rrëfime të shumta. Ndërtesa e stilit gotik për shumë dekada prej fundit të shekullit 19-të ka shërbyer si stacion treni. Mbante emrin që ka edhe tash, pasi prej aty udhëtohej për një qytet tjetër të madh gjerman, Hamburg. Ndërtesa u ka bërë strehë shumë udhëtarëve, rrëfimeve, dëshmive të depërtimeve e çka jo tjetër. Prej këtij muaji deri në fund të majit është strehë e rrëfimeve dhe mesazheve nga Kosova. Shenjat e luftës së para një çerekshekulli në shtetin ballkanik janë aty. Asaj lufte i parapriu shtypja e madhe e shqiptarëve. Filli ishte censura e mohimi i lirisë së shprehjes. Politikat qeveritare në Gjermaninë e sotme shpërfaqin një tkurrje të madhe të buxhetit publik që i dedikohet kulturës. E situata midis Izraelit dhe Palestinës ka bërë që shumë institucione të bëjnë ndalesa sa i përket shprehjes artistike gjoja për të qenë politikisht korrekt. Halilaj i lindur në Runik më 1986 s’mund të qëndrojë i heshtur përballë kësaj situate. Historinë e ëndrrat e bashkëmoshatarëve të tij që kanë përjetuar luftën bashkë me aspiratat e gjeneratave të reja nga Kosova e krejt Ballkani, i ka çuar deri në qiejt e New Yorkut nëpërmjet ekspozitës “Abetare” në tarracën e Muzeut Metropolitan vitin e kaluar.

Tash me një tjetër ekspozetë i është kthyer shtëpisë së tij të dytë, Berlinit. Këtë paraqitje e ka menduar shumë. Ndërlidh vendlindjen e tij me Berlinin. Opera “Syrigana”, siç mban emrin fshati fqinj i vendlindjes së Halilajt, është mbajtur në ambient të hapur. Banorët lokalë kanë njëfarë besëtytnie se Adami e Eva kanë shëtitur botën derisa kanë zbritur në Runik, kanë gjetur njerëz e civilizim dhe janë martuar në shkrepat e Syriganës. Dashuria midis dhelprës dhe gjelit që vijnë si personazhe në operë përtej rrëfimeve ka edhe simbolikë të pajtimit. Imazhet e këtyre personazheve janë edhe në ekspozitën në Berlin. Në këtë rast opera është baza e asaj ekspozite. Copëzat e Runikut janë po ashtu aty. Blloqet e betonit, fragmentet e tullave e të tjegullave të Shtëpisë së Kulturës në Runik zënë vend po ashtu. I ka ruajtur prej 2018-s. Në shikim të parë mund të duken si mbeturina inerte. Por rrëfimi prapa tyre është i vjetër e domethënës. Institucionet shtetërore të Kosovës bashkë me fondacionin “Hajde” të themeluar nga Halilaj janë në punë e sipër për të restauruar shtëpinë e Kulturës në Runik. U mbyll në fillim të viteve ’90 nga regjimi i Serbisë. Shqiptarët u dëbuan nga puna u përjashtuan nga institucionet dhe trajtoheshin si qytetarë të dorës së dytë. Shtëpia e Kulturës pësoi në luftë me 10 mijë viktima civile në vitet 1998-1999, solli një nismë ku fillimisht u mohua liria e shprehjes. Mbetjet e Shtëpisë së Kulturës në ekspozitë estetikisht duken si të shkëputura nga një mur i instaluar brenda “Hamburger Bahnhof”.

“Është vepra monumentale e vetmja që nuk është në shitje”, thotë Halilaj derisa përshkruan ekspozitën e hapur në ditën e 11-të këtij muaji. Tregon se pas ekspozitës fragmentet do të kthehen në Kosovë e do të hyjnë në punë për restaurimin e Shtëpisë së Kulturës. Historia e tyre do të pasurohet. Janë copëza Kosove që i çojnë porosi Gjermanisë.

“Për mua është shumë e rëndësishme që ato t’i sjellë në një shtet ku kulturës po i shkurtohen fondet dhe ku për shkak të gjenocidit në Palestinë e Izrael institucionet i kanë ashpërsuar e censuruar kushtet për shumë artistë, sidomos për ata që vijnë nga Lindja e Mesme e Palestina”, thotë Halilaj i cili është artist me bazë në Berlin prej vitit 2008.