Porušene džamije na Kosovu i u Bosni tokom devedesetih godina, Kurti: Zločin protiv čovečnosti

Priština, 18. decembar 2025. 14:41

Islamska zajednica Kosova (BIK), u saradnji sa Islamskom zajednicom Bosne i Hercegovine, organizovala je izložbu fotografija „Sećanje u fotografiji – porušene džamije u Bosni i Hercegovini i na Kosovu tokom devedesetih godina – planirani sakralocid“, koja dokumentuje uništavanje verske i kulturne baštine tokom ratova devedesetih godina, a kojoj je prisustvovao i vršilac dužnosti premijera Aljbin Kurti.

Tom prilikom, Kurti je izjavio da je Vlada Kosova preduzela konkretne korake u dokumentovanju štete i traženju pravde i odštete za uništavanje kulturne baštine, podsetivši da je tokom 1998–1999. godine uništeno 1.788 spomenika, uključujući 218 džamija i 11 tekija.

„U presudama Haškog tribunala, namerno uništavanje kulturne baštine tokom ovog rata opisano je kao zločin protiv čovečnosti. Krajem 2021. godine, Vlada Republike Kosovo preduzela je konkretne korake kako bi se obezbedila pravda za uništavanje spomenika kulturne baštine. Komisija sastavljena od domaćih i međunarodnih stručnjaka zvanično je dokumentovala štetu i gubitke, čime je otvoren put za naše zahteve za pravdu i odštetu. Prema ovom izveštaju, u periodu 1998–1999. uništeno je 1.788 spomenika kulturne baštine; opljačkano je više od 3.724 muzejskih artefakata iz javnih muzejskih zbirki na Kosovu; uništeno je 175 javnih biblioteka sa više od 1,7 miliona knjiga. Od ukupno 1.788 uništenih spomenika, najmanje 500 su stambene kule, 218 džamije i 11 tekija, 17 katoličkih crkava, kao i Muzej Prizrenske lige. U ovom važnom procesu dokumentovanja, Islamska zajednica Kosova imala je posebnu ulogu, doprinoseći vrednim informacijama o uništavanju islamske kulturne baštine. Tokom istorije, Islamska zajednica se dokazala kao važan stub očuvanja i negovanja nacionalnih, verskih i kulturnih vrednosti u našoj zemlji. Ova izložba, koju su organizovale Islamska zajednica Kosova i Bosne i Hercegovine, ima poseban značaj jer jasno i ubedljivo dokumentuje uništavanje verske i kulturne baštine kao deo namerne strategije brisanja kulturnog i istorijskog identiteta našeg naroda. Dokumentovanjem činjenica, brojki i konkretnih primera, ova izložba služi kao kolektivno sećanje, istorijski dokaz i snažan poziv da se zločini protiv kulturne baštine ne relativizuju, ne zaborave i da se prema njima postupa odgovorno i pravedno. Očuvanje sećanja, dokumentovanje istine i traženje pravde predstavljaju trajne obaveze naše države“, izjavio je Kurti.

Muftija Islamske zajednice Kosova, Naim Ternava, izjavio je da izložba oslikava jedno bolno poglavlje zajedničke istorije Kosova i Bosne i Hercegovine, naglasivši da je uništavanje verskih objekata bilo deo namernog projekta brisanja kulturnog i duhovnog identiteta autohtonih naroda.

„Današnja aktivnost predstavlja bolno poglavlje naše nedavne istorije, istorije koja je spojila naša dva naroda u iskustvu patnje, organizovanog nasilja i državnog zločina počinjenog nad njima. Reč je o srpskoj agresiji u Bosni i Hercegovini i ratu na Kosovu, dva nasilna istorijska procesa koja su, iako vođena u različitim geografskim prostorima, bila usmerena istim ideološkim i političkim projektom istog srpskog državnog režima, osmišljenog za sprovođenje strukturnog i sistematskog nasilja nad svima koji su smatrani ‘drugima’ i preprekom ostvarenju njegovih političkih ciljeva. U oba slučaja, i u Bosni i Hercegovini i na Kosovu, ovaj režim je imao za cilj fizičko, kulturno i duhovno uništenje autohtonih naroda sa njihovih vekovnih ognjišta, radi stvaranja etnički čistog srpskog prostora: Bosne bez muslimanskih Bošnjaka i Kosova bez Albanaca. Ovaj projekat, u svetu poznat kao projekat ‘Velike Srbije’, sproveden je najbrutalnijim sredstvima državnog nasilja. Svedoci smo onoga što se dogodilo i u Bosni i Hercegovini i na Kosovu. U Bosni su srpske snage pokušale da izbrišu bošnjačko prisustvo kroz najekstremnije oblike nasilja: masovna pogubljenja, sistematska ubistva, silovanja i teror nad civilnim stanovništvom, što je kulminiralo genocidom u Srebrenici – jednim od najtežih zločina u Evropi nakon Drugog svetskog rata. Na Kosovu je, u pokušaju realizacije istog zločinačkog projekta, pored ubistava i masakara nad civilima, sprovođena i politika etničkog čišćenja kroz masovno proterivanje Albanaca sa njihovih ognjišta, primenom poznate metode ‘spržene zemlje’. U ovom zločinačkom poduhvatu, koji su sprovele naše komšije, srpske snage, pored fizičkog nasilja, ubistava, pogubljenja, proterivanja i uništavanja ljudskih života, sprovedena je i široka kampanja uništavanja kulturne i verske baštine. U okviru ovog projekta genocidnih razmera, posebne mete bili su islamski verski objekti. Sa ciljem brisanja svakog traga albanskog prisustva na Kosovu i bošnjačkog prisustva u Bosni i Hercegovini, srpske snage su rušile i uništavale sakralne i monumentalne objekte izuzetne istorijske, arhitektonske i identitetske vrednosti. Uništene su vekovne džamije, mnoge od njih jedinstvene i nezamenjive, istorijske čaršije od identitetskog značaja, medrese, biblioteke, arhivi i druge obrazovne i kulturne institucije, čiji su temelji bili vakufi koje su osnivali Albanci i Bošnjaci, ulema, učenjaci i dobrotvori oba naša naroda“, izjavio je Ternava.

Prema njegovim rečima, tokom devedesetih godina ukupno su uništene 832 džamije na Kosovu i u Bosni i Hercegovini.

„Bez namere da se zadržavamo samo na statistici, iz izložbe koju ćete danas posetiti biće jasno da je tokom devedesetih godina prošlog veka, u našim zemljama – najpre u Bosni i Hercegovini, a potom i na Kosovu, prostorima koji pripadaju Evropi i evropskoj civilizaciji – uništeno ukupno 832 džamije, ne računajući druge verske i kulturne objekte. Od tog broja, 218 džamija je uništeno na Kosovu, a 614 u Bosni i Hercegovini. Ove brojke, iako ne obuhvataju ceo spektar nanete štete, jasno i nedvosmisleno govore o razmerama sistematskog nasilja i prirodi zločina sa kojima su se naši narodi suočili u tom periodu. Razorna kampanja srpskih snaga sprovođena je bez poštovanja bilo kakvih moralnih, pravnih ili međunarodnih normi. Ignorisane su sve međunarodne konvencije i sporazumi o zaštiti verskih i kulturnih objekata. Uništavani su, spaljivani, minirani i granatirani istorijski centri i identitetske čaršije kosovskih gradova, poput Pećke čaršije, Đakovačke čaršije, Vučitrnske čaršije, kompleksa kula u Juniku, Dečanima, Nivokazu i mnogim drugim područjima širom Kosova, gde je sve što se našlo na putu teško oštećeno ili uništeno. Uništene su monumentalne džamije poput Bajrakli džamije u Peći, Hadum-agine džamije u Đakovici, istorijske medrese u Đakovici, Llap džamije u Prištini, monumentalne džamije u Vučitrnu, kao i džamije u Mitrovici, među njima i Ibar džamija, koja je, kao i neke druge, srušena do temelja i čiji je prostor poravnat bagerima, sa ciljem da se izbriše svaki trag albanskog i muslimanskog prisustva na ovim prostorima. Ista praksa primenjivana je i u ruralnim sredinama, gde su uništavane vekovne džamije, mesdžidi, tekije, tradicionalne kule, kuće i stotine drugih objekata kulturno-istorijske vrednosti, koje nikada više nećemo imati“, naglasio je on.