Zabranjeni radovi bez dozvole na arheološkom lokalitetu na putu Priština-Podujevo

Priština, 14. avgust 2025.

Zaštićeno područje arheološkog lokaliteta „Kalaja na Kulini“, u Tenešdolu, Priština, erodirano je teškom opremom bez ikakve dozvole Arheološkog instituta Prištine. Sve je to urađeno kršeći Zakon o kulturnom nasleđu. Inspektorat kulturnog nasleđa je u sredu zabranio neovlašćene radove. „Građevinski radovi su se izvodili sa obe strane brda u području lokaliteta. Ovaj projekat razvija Direkcija za puteve – MMPHI. Ovi radovi su počeli pre oko dve godine i došlo je do značajne erozije površine“, navodi se u zapisniku Inspektorata.

Ministarstvo životne sredine, prostornog planiranja i infrastrukture, tokom radova na nacionalnom putu Priština-Podujevo, preko izvođača radova, izvodilo je neovlašćene radove u zaštićenom području kulturne baštine. Zaštićeno područje arheološkog lokaliteta „Kalaja na Kulini“, u Tenešdolu, Priština, erodirano je teškom opremom bez ikakve dozvole Arheološkog instituta Prištine. Sve je to urađeno kršeći Zakon o kulturnoj baštini. Inspektorat kulturne baštine je u sredu obustavio neovlašćene radove.

Nakon obaveštenja koje je dobio od Arheološkog instituta Prištine, Inspektorat je izašao na teren kako bi utvrdio stanje.

„Građevinski radovi su se izvodili sa obe strane brda u području lokacije. Ovaj projekat razvija Direkcija za puteve – MMPHI. Ovi radovi su počeli pre oko dve godine i došlo je do značajne površinske erozije“, navodi se u zapisniku Inspektorata. Prema ovom dokumentu, strana je izjavila da će radovi biti obustavljeni i da će nadređeni biti obavešteni da poštuju procedure.

„Takođe je navedeno da ovaj prekid radova može predstavljati rizik od urušavanja kamena“, navodi se u zapisniku. U 12:15 inspektori su izrekli meru.

„Radovi su zabranjeni. Postavljeni su zvanični znakovi. Strana je dužna da što pre dobije odobrenje od IAK, kako bi se sprečila bilo kakva katastrofa od urušavanja kamena“, navodi se u zapisniku. Ovo praistorijsko kulturno nasleđe nalazi se na Listi kulturnog nasleđa pod privremenom zaštitom.

Prema Zakonu o kulturnom nasleđu usvojenom 2008. godine, čak ni poljoprivredne aktivnosti koje utiču na površinu zemljišta ne mogu se obavljati bez pismene dozvole. U ovom konkretnom slučaju, štetu su prouzrokovali buldožeri.

„Za svaku intervenciju koja utiče na integritet ili vrednosti kulturnog nasleđa potrebna je pisana dozvola nadležne institucije“, navodi se u članu 4. Zakona. Dok prethodni član precizira da se davanje dozvole ili odobrenja za građevinske ili druge aktivnosti koje mogu uticati na vrednosti ili promeniti integritet ili strukturu objekta kulturnog nasleđa pod privremenom zaštitom vrši samo uz pismeno odobrenje nadležne institucije. U ovom slučaju, nadležna institucija je Arheološki institut Kosova. KOHA je u utorak zatražio informacije o ovom slučaju od Arheološkog instituta Kosova, ali tokom dana nije dat nikakav odgovor.

Lokalitet se nalazi u poslednjem selu Prištine, na administrativnoj granici sa opštinom Podujevo. Arheološki lokalitet zamka Tenešdol, poznat i kao „Kulaja e Kulinas“, je višeslojno utvrđeno naselje na vrhu brda, koje sadrži arheološki materijal od praistorijskog perioda do srednjeg veka. Zamak se nalazi jugoistočno od Tenešdola, na levoj strani doline reke Lap. Lokalitet se uzdiže na brdu trouglastog oblika i poznat je i kao „Kulina e Vogel“ i ima površinu od oko 1,2 hektara. Selo Tenešdol se nalazi na dobrom geografskom položaju i povezano je sa autoputem Priština – Podujevo na 15. kilometru od Prištine. Naselje se graniči sa selom Pošti Lupč na zapadu, selom Ljužan na severu, selom Serok na istoku i selom Vranidol na jugu.

Inspektorat za kulturnu baštinu već ima nekoliko mera na snazi u opštini Priština. Zabrana građevinskih radova i dalje je na snazi u centru grada, kao što su bulevar „Džordž Buš“, ulica „Ćamil Hodža“ i gradsko ostrvo „Arberi – Palata mladih“.

Istorija radova na „Džordžu Bušu“ počela je u martu ove godine, kada je Opština, kršeći Zakon o kulturnom nasleđu, imala za cilj da izvede radove između pet spomenika i zaštićenog područja Istorijskog centra Prištine. Opština nije dobila dozvolu za intervenciju od Kosovskog instituta za zaštitu spomenika, kao jedine institucije sa mandatom da odobrava ili odbija projekte koji utiču na arhitektonsko nasleđe.

Opština je u martu započela radove bez dozvole na realizaciji projekta koji je, prema ugovoru, koštao 18,4 miliona evra. Radovi su obustavljeni 12. marta. Zatim 16. aprila. I po treći put 29. aprila. Inspektorat je u ovom slučaju podneo krivičnu prijavu Kosovskoj policiji. Nakon što je prvi put obustavila radove u martu, Opština je podnela zahtev Kosovskom institutu za zaštitu spomenika za dobijanje dozvole. 16. aprila Opština je obaveštena da projekat nije odobren.
Kosovski institut za zaštitu spomenika izdao je preporuke, zahtevajući dodatna pojašnjenja, kao što je analiza urbanog i istorijskog konteksta. Pismo IKMM-a takođe potvrđuje još jedan cilj projekta: nove zgrade koje se podižu između spomenika. Ovo je detaljno objašnjeno u pismu, gde se od opštine traži da protumači nove zgrade predviđene projektom. Nalaz da projekat narušava integritet spomenika nalazi se i u pismu koje je IKMM prosledio opštini Priština. IKMM je obavestio opštinu Priština da se sedam trgova obrađuje kroz ovaj projekat, kao što su Trg katedrale, Trg škole „Faik Konica“, Trg trgovačke ulice „Garibaldi“, Trg „Džordž Buš“, Trg koncerta, Trg rekreacije i Trg studenata. Pet od ovih trgova, prema komisiji IKMM, nalaze se u granicama zaštićenog područja Istorijskog centra Prištine, kao i u perimetru zaštitnih zona spomenika kao što su Nacionalna biblioteka Kosova, Rektorat Univerziteta u Prištini, Radio Kosovo, hotel „Grand“ i Centralna banka Kosova. Projekat je, prema pismu, vraćen kao dopuna sa šest preporuka.

U pismu se navodi da projekat predviđa intervencije u urbanističkom i arhitektonskom aspektu, u obodu i zaštitnoj zoni spomenika, kao što su Rektorat Univerziteta u Prištini i Radio Kosova, „kršeći prostorni integritet ovih spomenika, odnosno ometajući vidljivi okvir njihovog doživljaja sa sadašnjeg trga i kao takve nisu u skladu sa politikama zaštite i razvoja oboda i zaštitne zone spomenika“.

„Intervencije u arhitektonskom aspektu (nove zgrade) projektovane na Trgu katedrale, koji obuhvata ulicu „Justinijani“, i Trg osnovne škole „Faik Konica“, trebalo bi da budu predložene sa kontekstualnim dizajnerskim tumačenjima“, navodi se u preporukama. Podvlači se da zapremine za proširenje i razvoj prizemlja u zgradama duž ulice „Garibaldi“, zgradama identifikovanim kao doprinosne zgrade području, krše tipologiju postojećih zgrada, urbani pejzaž područja i javni prostor, trotoare.

Uprkos tome što opštinski zvaničnici tvrde da čekaju odobrenje projekta, nisu poslali potrebne dopune IKMM-u.

„Nakon preporuka, nismo dobili nikakve dodatke ili materijale za ovaj projekat“, saopštio je IKMM.

Opštinski zvaničnici, predvođeni gradonačelnikom Perparimom Ramom, osporavaju granicu zaštićenog područja Istorijskog centra Prištine, koje je uvršteno na Listu kulturne baštine pod privremenom zaštitom od 2020. godine. Opština se poziva na Studiju izvodljivosti i Plan upravljanja za Istorijski centar Prištine, koji je još uvek u izradi, i kaže da se institucije kulturne baštine konsultuju o nacrtu dokumenta. Ali, prema institucijama kulturne baštine, granice zaštićenog područja Istorijskog centra su odobrene zajedno sa predlogom iz 2020. godine kada je Istorijski centar dobio status spomenika pod privremenom zaštitom. Slučaj je sada na sudu. Osnovni sud nije presudio u korist opštine, dok je Apelacioni sud vratio slučaj na ponovno suđenje..