Srebrenica: Hiljade godina zatvora, ali ima i onih koji su pobegli

Priština 8 јul 2025

Zbog genocida i drugih zločina u Srebrenici osuđene su desetine ljudi na više od hiljadu godina robije. Ali, mnogi su ostali netaknuti, posebno ako su u Srbiji.

Trideset godina nakon genocida u Srebrenici, pravosudni bilans međunarodnih i domaćih sudova obuhvata istorijske presude i propuste, sudski utvrđene činjenice i političke opstrukcije, istinu i nekažnjivost.

Dok međunarodni sudovi jesu utvrdili odgovornost najviših vojnih i političkih rukovodilaca „bosanskih Srba“ – kako ih je nazvao Haški tribunal – pravosuđa u Bosni i Hercegovini i Srbiji još uvijek nisu dala adekvatan odgovor na razmjere zločina iz jula 1995. godine.

Tribunal je izrekao presude koje su definisale pravnu istinu o genocidu u Srebrenici. Prva među njima bila je presuda Radislavu Krstiću, komandantu Drinskog korpusa VRS, koji je 2001. godine postao prva osoba u Hagu osuđena za genocid.

Zdravko Tolimir, bivši pomoćnik komandanta Glavnog štaba VRS, osuđen je 2012. na doživotnu kaznu zatvora kao jedan od ključnih organizatora likvidacija u Srebrenici i drugoj bošnjačkoj enklavi u istočnoj Bosni – Žepi.

Vidoje Blagojević, bivši komandant Bratunačke brigade VRS, prvobitno je osuđen za saučesništvo u genocidu, ali je kasnije ta kvalifikacija ukinuta, a kazna mu smanjena na 15 godina.

Vrhunac pred Haškim tribunalom bile su presude najvišim političkim i vojnim čelnicima RS-a Radovanu Karadžiću i Ratku Mladiću. Karadžić je 2016. osuđen na doživotni zatvor, a Mladiću je ta kazna potvrđena 2021. godine. U oba slučaja Sud je jasno konstatovao da je u Srebrenici počinjen genocid, te da su optuženi bili njegove ključne političke i vojne „arhitekte“.

Ukupno je Haški tribunal, zajedno s naslednim Mehanizmom za međunarodne krivične sudove, izrekao više od 700 godina zatvora za zločine u Srebrenici, uz najmanje sedam presuda koje sadrže formalnu kvalifikaciju genocida.

Sud Bosne i Hercegovine donio je najveći broj presuda. Prema podacima koje navodi direktor Balkanske istraživačke mreže (BIRN) za BiH Denis Džidić, 28 osoba je osuđeno na ukupno 464 godine zatvora, a 14 njih je proglašeno krivima za genocid.

Najpoznatiji slučaj je onaj protiv sedmorice pripadnika VRS zbog masakra u skladištu zadruge u Kravici, gdje je ubijeno više od hiljadu zarobljenih bošnjačkih muškaraca i dječaka. Suđenje je završeno 2008. godine, a izrečene su pojedinačne kazne do 40 godina zatvora.

Memorijalni centar Srebrenica navodi da su Haški tribunal i sudovi u regionu osudili „preko 50 pojedinaca za individualnu i komandnu odgovornost za planiranje i učešće u genocidu“.

„Političke i vojne vlasti RS-a su učestvovale u planiranju zločina genocida, izvršenju, obezbjeđivanju logističke podrške u realizaciji planiranog, a zatim i u prikrivanju zločina kroz prekopavanje i prikrivanje masovnih grobnica“, navodi se.

Iako su u Beogradu vođeni određeni procesi zbog ratnih zločina u Srebrenici, do danas nijedna presuda nije donijela kvalifikaciju genocida. Procesi se odnose na pojedinačne slučajeve i saučesništvo, ali bez direktne odgovornosti za genocid.

U presudi iz 2007. godine, Međunarodni sud pravde utvrdio je da Srbija nije počinila genocid, niti je bila saučesnik, ali je prekršila obavezu sprečavanja genocida u Srebrenici. Takođe, nije izvršila obavezu da kazni počinioce.

Pred sudovima je još posla. Pitanje reparacija i naknade žrtvama ostaje otvoreno. Brojne porodice još uvijek traže informacije o sudbini nestalih, a odgovornost nižih činovnika i učesnika u zločinima nije u potpunosti istražena.

U procesima koji traju, malo je vjerovatno da će biti donijete presude s obzirom na poodmaklo vrijeme i trajanje sudskih postupaka.